Założenia nurtu antynaturalistycznego w kryminologii

Luka w notatkach była częściowa. Na wykładach jest dobrze opracowane etykietowanie (Becker, Lemert, Goffman) i interakcjonizm (Mead), ale bez nazwy „nurt antynaturalistyczny”. Nazwa i układ pochodzą z polskiej literatury (Krajewski; Błachut, Gaberle, Krajewski). Szczegóły etykietowania są w O2 - Etykietowanie w teorii dewiacji i jakie niesie skutki, więc tu tylko skrót.

Szkielet odpowiedzi

Mnemonik T-Z-I-N-R-K
Termin, Założenie, Interakcjonizm, Naznaczanie, Radykalna kryminologia, Krytyka i znaczenie

1. Termin Krajewski (1992) nazwał tak nurt przeciwstawny naturalizmowi, czyli kryminologii klasycznej i pozytywistycznej, które traktują przestępstwo i przestępcę jako obiektywne, „naturalne” fakty do wyjaśnienia przyczynowo.
2. Główne założenie Przestępstwo i przestępca to konstrukty społeczne: wynik definiowania przez prawo, władzę i instytucje, a nie cecha czynu czy człowieka. Pytanie przesuwa się z „dlaczego on to zrobił?” na „kto, jak i po co określa czyn jako przestępstwo?”.
3. Interakcjonizm symboliczny Znaczenia powstają w interakcjach (Mead). Tożsamość kształtuje się przez to, jak widzą nas inni („jaźń odzwierciedlona”).
4. Naznaczanie społeczne (etykietowanie) Becker, Lemert, Goffman: dewiacja wynika z reakcji społecznej. Dewiacja pierwotna i wtórna, stygmatyzacja, samospełniająca się przepowiednia.
5. Kryminologia radykalna i krytyczna Nowa kryminologia (Taylor, Walton, Young, 1973), konflikt i władza: prawo służy elitom, ściga się biednych, „białe kołnierzyki” łagodniej. Obok fenomenologia, etnometodologia i abolicjonizm (Christie) jako szczególna wersja radykalizmu.
6. Krytyka i znaczenie Siła: ciemna liczba, selektywność ścigania, skutki stygmatyzacji, krytyka więziennictwa. Słabość: relatywizm, pomijanie przyczyn pierwotnych czynu, słabsza podstawa empiryczna.

Rozwinięcie

Naturalizm kontra antynaturalizm

Z wykładu (W 12): kryminologia klasyczna zakłada racjonalność i wolną wolę, pozytywistyczna determinizm czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych (przestępcy „inni”), a radykalna widzi przestępczość jako produkt nierówności i wyzysku.

Interakcjonizm symboliczny (fundament)

• Źródło: George Herbert Mead. Ludzie stają się istotami społecznymi dzięki językowi i symbolom, a struktury społeczne powstają z codziennych interakcji.
• Konsekwencja dla kryminologii: „przestępca” to rola i znaczenie nadawane w interakcjach, a nie stała cecha osoby.

Teoria naznaczania społecznego (etykietowania), skrót

• Becker: dewiacja nie jest cechą czynu, lecz skutkiem zastosowania wobec kogoś reguł i etykiety „outsidera”. Tworzą ją grupy przez ustanawianie norm.
• Lemert: dewiacja pierwotna (początkowy czyn, nie zmienia tożsamości) i wtórna (reakcja na etykietę, utrwalona tożsamość dewianta).
• Goffman: stygmatyzacja, instytucje totalne (więzienie).
• Przykłady z wykładów: uczeń przyłapany na ściąganiu, były więzień bez szansy na pracę, wracający do przestępstwa (recydywa).
• Pełne omówienie, efekt Rosenthala i skutki: O2.

Kryminologia radykalna i krytyczna

• Rozwija się od lat 60. i 70. XX w., inspirowana m.in. marksizmem i teorią konfliktu. Nowa kryminologia (Taylor, Walton, Young, 1973) łączy krytykę pozytywizmu z krytyką państwa i prawa.
• Teza: prawo i wymiar sprawiedliwości chronią interesy klas rządzących, a przestępczość jest wytworem nierówności i marginalizacji. Z wykładu: łagodniejsze traktowanie przestępstw „białych kołnierzyków” niż rozbojów z biedy, postulat zmiany społecznej.
• Kryminologia feministyczna (z wykładu) mieści się w krytycznej orientacji: patriarchalny system sprawiedliwości, przemoc domowa, obwinianie ofiar.
• Abolicjonizm (Nils Christie): konflikty powinny wracać do stron, a kara być ograniczona. W wykładzie z wiktymologii pojawia się Christie jako autor koncepcji „ofiary idealnej”, czyli etykietowania ofiar.

Fenomenologia i nurty pokrewne

• Nurt skupiony na tym, jak ludzie nadają znaczenie zdarzeniom (wg Krajewskiego: podejście fenomenologiczne i etnometodologiczne). Przestępstwo istnieje przez interpretację i definicję. Wykład „Teorie kryminologiczne” wymienia też postmodernistyczną (odrzuca prawdę obiektywną, pojęcie przestępstwa zmienne kulturowo: narkotyki, aborcja) i konstytutywną (przestępstwo i normy konstruowane społecznie, wpływ elit na penalizację).

Wnioski dla praktyki i badań

• Ciemna liczba (O30): jeśli przestępstwo to wynik definicji i selekcji, statystyki pokazują raczej działanie instytucji niż „obiektywną” przestępczość. Wg Krajewskiego (1992) antynaturalistyczni kryminolodzy powoływali się na badania samoujawnienia, które obaliły założenie, że statystyki urzędowe wiernie oddają strukturę społeczną przestępczości.
• Polityka karna: unikać niepotrzebnej stygmatyzacji (młodzież, byli skazani), dekryminalizacja drobnych czynów, kary nieizolacyjne, mediacja.
• Krytyka: nadmierny relatywizm, mało odpowiedzi na pytanie o przyczyny dewiacji pierwotnej, trudna weryfikacja empiryczna, ryzyko pomijania realnej szkody ofiar.

Przykłady

• Narkotyki i aborcja (z wykładu o postmodernizmie): ten sam czyn legalny albo karalny zależnie od kraju i czasu. Przestępstwo zależy od definicji prawnej.
• Kobieta bez chusty: norma w kulturze zachodniej, może być dewiacją w ortodoksyjnej kulturze muzułmańskiej (przykład z wykładu o etykietowaniu).
• Dwa włamania, różne reakcje: nastolatek z „trudnej dzielnicy” trafia do sądu, a nastolatek z „dobrego domu” dostaje pouczenie. Różnica w reakcji tworzy „przestępcę”.
• Karuzele VAT a kradzież z biedy: ujęcie radykalne wskazuje różne traktowanie przestępstw gospodarczych i ulicznych.

Możliwe dopytania komisji

Źródła

Z notatek:

• Patologie Społeczne - W 04 - Interakcjonizm Symboliczny i Teoria Etykietowania: Mead, Becker, Lemert, Goffman, przykłady
• Patologie Społeczne - W 06 - Podsumowanie na egzamin: etykietowanie, efekt Rosenthala, nazwiska
• Kryminologia - W 12 - Nurty kryminologii: klasyczna, pozytywistyczna, radykalna (tabela)
• Kryminologia - W 03 - Teorie kryminologiczne: postmodernistyczna, konstytutywna, feministyczna
• Podstawy Kryminologii - C 01 - Teorie tłumaczące przestępczość: etykietowanie w zestawieniu teorii
• Kryminologia - W 08 - Wiktymizacja: „ofiara idealna” Christiego
• Transkrypcja: „Problemy niedostosowania społecznego”, 30.11.2025 cz.3 (etykietowanie, przykłady)

Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

• K. Krajewski, Pozytywizm kryminologiczny i jego krytyka, Archiwum Kryminologii t. XVIII, 1992, s. 7–50 (propozycja nazwy „kryminologia antynaturalistyczna”, rozdz. III o jej składowych, ciemna liczba, abolicjonizm jako wersja radykalizmu; przywołuje The New Criminology, London 1973): czasopisma.inp.pan.pl (pdf)
• Błachut, Gaberle, Krajewski, Kryminologia (Arche 2007), spis treści: kryminologia antynaturalistyczna w rozdz. III § 2: naznaczanie społeczne (Lemert, Becker), konflikt społeczny (Turk, nowa kryminologia), nurt fenomenologiczny (Erikson); abolicjonizm omówiony osobno w rozdz. XI § 4: abc.uw.edu.pl
• I. Taylor, P. Walton, J. Young, The New Criminology: For a Social Theory of Deviance, Routledge & Kegan Paul 1973: Social Forces, recenzja
• N. Christie, Conflicts as Property, British Journal of Criminology 17/1977 (s. 1–15) i The Ideal Victim (1986, w: E. Fattah (red.), From Crime Policy to Victim Policy): Bristol University Press
• Literatura podręcznikowa do doczytania: Błachut, Gaberle, Krajewski, Kryminologia; B. Hołyst, Kryminologia

Powiązane teczki