← Wszystkie teczki
Zagadnienie ogólne · O4

Prewencja kryminalna

    Prowadzący nie wymienił prewencji wprost wśród tematów priorytetowych, ale to temat „spinający” cały program (czynniki kryminogenne, wiktymizacja, patologie społeczne). Warto umieć połączyć go z O27.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik P-P-R-T-P-S
    Pojęcie, Poziomy, Rodzaje, Teorie, Podmioty, Skuteczność

    1. Pojęcie Prewencja (profilaktyka, zapobieganie) to ogół działań, które mają ograniczyć przestępczość, zanim do niej dojdzie, przez oddziaływanie na jej przyczyny, sprawców, ofiary i okazje. To część szerszej kontroli przestępczości (obok represji i usuwania skutków). Przesunięcie akcentu: z karania „po fakcie” na zapobieganie.
    2. Poziomy Trzy stopnie: pierwotna (cała populacja), wtórna (grupy ryzyka), trzeciorzędowa (osoby, które już weszły w konflikt z prawem). Nowsze nazwy: uniwersalna, selektywna, wskazująca.
    3. Rodzaje Prewencja społeczna (przyczyny: rodzina, szkoła, wychowanie), sytuacyjna (okazje: oświetlenie, monitoring, zabezpieczenia), represyjna (kara: prewencja generalna i indywidualna).
    4. Teorie, na których stoi Klasyczna (nieuchronność kary, Beccaria), rutynowych działań (sprawca + cel + brak ochrony), rozbitych okien (zaniedbanie przyciąga przestępczość), kontroli społecznej (więzi, Hirschi).
    5. Podmioty i przykłady Policja (art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o Policji), samorząd, szkoła, rodzina, NGO, mieszkańcy. Przykłady: kampanie „na wnuczka” i „na BLIK”, Niebieska Karta, Orliki, Krajowa Mapa Zagrożeń Bezpieczeństwa.
    6. Skuteczność i ograniczenia Ważniejsza nieuchronność niż surowość kary, potrzebna ewaluacja, ryzyko stygmatyzacji i przemieszczania przestępczości.

    Rozwinięcie

    Pojęcie i terminologia

    • W literaturze używa się zamiennie: zapobieganie, profilaktyka, prewencja. Wykład z kontroli przestępczości (UwB) definiuje kontrolę przestępczości jako wszelkie działania podmiotów powołanych do ochrony społeczeństwa, które zmierzają do likwidacji lub zminimalizowania przestępczości oraz usuwania jej skutków.
    • Kontrola dzieli się na formalną (policja, sądy, więziennictwo) i nieformalną (rodzina, szkoła, sąsiedzi, opinia).
    • Z wykładu z kryminologii: skuteczność prewencji (odstraszania) zależy bardziej od nieuchronności niż od wysokości kary.

    Poziomy prewencji (podział z wykładów)

    Poziom Adresat Przykładowe działania Przykład
    Pierwotna (uniwersalna) cała społeczność edukacja, kampanie informacyjne, promocja wartości, poprawa przestrzeni (oświetlenie) kampanie przeciw oszustwom „na wnuczka” i „na BLIK”
    Wtórna (selektywna) grupy podwyższonego ryzyka wczesna identyfikacja, interwencje, wsparcie psychologiczne, praca z młodzieżą zagrożoną demoralizacją świetlice środowiskowe, programy dla rodzin dysfunkcyjnych
    Trzeciorzędowa (wskazująca) osoby już skazane lub notowane resocjalizacja, terapia uzależnień, nadzór kuratorski, wsparcie po opuszczeniu zakładu, edukacja zawodowa zapobieganie recydywie

    Cele według wykładu: ograniczenie recydywy, reintegracja, indywidualne podejście. Z psychologii kryminalistycznej: im wcześniej interwencja, tym skuteczniejsza, a prewencja polega na zmniejszaniu czynników ryzyka i wzmacnianiu czynników ochronnych (stabilne więzi, jasne granice w rodzinie, pozytywne grupy rówieśnicze).

    Rodzaje według sposobu oddziaływania

    • Społeczna (rozwojowa): działa na przyczyny. Rodzina, szkoła, wychowanie, polityka społeczna (bezrobocie, uzależnienia).
    • Sytuacyjna: zmniejsza okazje do przestępstwa i zwiększa ryzyko wykrycia. Projektowanie środowiska (np. lepiej oświetlone parkingi), monitoring, zabezpieczenia, analiza danych o hotspotach. Wiązana z koncepcjami CPTED (projektowanie przestrzeni: C. R. Jeffery, Crime Prevention Through Environmental Design, 1971; O. Newman, Defensible Space, 1972) i sytuacyjnej prewencji (R. Clarke i P. Mayhew, lata 80.).
    • Represyjna (karna): prewencja generalna (kształtowanie świadomości prawnej i odstraszanie ogółu) i indywidualna (zapobieganie powrotowi sprawcy). Dyrektywy wymiaru kary w k.k. wymieniają oba cele.
    • Podział „strategii” (UwB): destruktywne (przymus, represja, reaktywne, krótkofalowe) i kreatywne (zachęta, edukacja, uprzedzające, długofalowe i według autorów skuteczniejsze).

    Teorie wyjaśniające, na których oparta jest prewencja

    Teoria Co z niej wynika dla prewencji
    Klasyczna (Beccaria, Bentham) kara szybka, pewna, proporcjonalna; liczy się nieuchronność
    Rutynowych działań usunąć jeden z trzech elementów: motywowany sprawca, atrakcyjny cel, brak nadzoru (patrole, zabezpieczenia)
    Rozbitych okien (Wilson i Kelling, 1982) szybko naprawiać zniszczenia, bo zaniedbanie sygnalizuje brak kontroli. Nowy Jork od 1984: zero tolerancji (kontrowersyjna)
    Kontroli społecznej (Hirschi) wzmacniać cztery więzi: przywiązanie, zobowiązanie, zaangażowanie, przekonanie (stąd sport i hobby jako prewencja)
    Etykietowania unikać stygmatyzacji, bo etykieta utrwala dewiację wtórną (por. O2)

    Podmioty prewencji w Polsce

    • Rząd: rządowy program „Razem bezpieczniej” (obecna edycja 2025–2028, uchwała RM nr 52 z 31.03.2025).
    • Policja: ustawa o Policji w art. 1 ust. 2 pkt 3 wymienia jako zadanie inicjowanie i organizowanie działań zapobiegających popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz przeciwdziałanie zjawiskom kryminogennym, we współpracy z organami państwowymi, samorządem i organizacjami społecznymi. Pkt 4 to osobne zadanie: wykrywanie i ściganie.
    • Parlament, rząd, MS, prokuratura, sądy, TK, RPO i NGO kształtują politykę karną (wykład W 07).
    • Szkoła, pomoc społeczna, służba zdrowia, GKRPA (Niebieska Karta).
    • Bezpieczeństwo lokalne: współpraca policji ze społecznością, oświetlenie, monitoring. Z wykładu: program w Baltimore (byli przestępcy jako mediatorzy), Orliki (sport zamiast ulicy).

    Skuteczność i ograniczenia

    • Potrzebna długofalowa współpraca wielu instytucji i systematyczna ewaluacja programów.
    • Programy oparte tylko na represji i zastraszaniu bywają mało skuteczne albo wręcz odwrotne (stygmatyzacja, wykluczenie).
    • Przemieszczanie przestępczości: zabezpieczenie jednego miejsca może przenieść problem gdzie indziej.
    • Prewencja nie może przerzucać odpowiedzialności na ofiary (zasada z wiktymologii): sama „ostrożność” obywateli nie zastępuje ograniczania możliwości działania sprawców.
    • Prewencja wiktymologiczna: edukacja, eliminowanie stereotypów, zapobieganie wiktymizacji wtórnej.

    Przykłady

    • Oszustwo „na wnuczka” albo „na BLIK”: pierwotna (kampanie) + sytuacyjna (limity, ostrzeżenia w bankach).
    • Młodzież zagrożona demoralizacją: wtórna (świetlice, asystent rodziny, praca w środowisku).
    • Były więzień: trzeciorzędowa (praca, terapia, nadzór), by uniknąć recydywy i etykiety „bandyty”.
    • Zaniedbany skwer z wybitymi szybami: rozbite okna i sytuacyjna: naprawa, oświetlenie, monitoring.

    Możliwe dopytania komisji

    Czym różni się prewencja od represji?

    Prewencja działa przed czynem (przyczyny i okazje), represja po czynie (kara, ściganie). Kara ma jednak też funkcję prewencyjną (generalna i indywidualna).

    Co to jest prewencja pierwotna, wtórna i trzeciorzędowa?

    Patrz tabela: cała populacja, grupy ryzyka, osoby już notowane.

    Czym jest prewencja sytuacyjna?

    Zmniejszanie okazji i zwiększanie ryzyka wykrycia (oświetlenie, monitoring, zabezpieczenia).

    Co skuteczniejsze: surowa kara czy jej nieuchronność?

    Według wykładów nieuchronność (Beccaria).

    Jaką rolę ma tu Policja?

    Art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o Policji: inicjowanie i organizowanie działań zapobiegawczych, współpraca z samorządem i NGO.

    Jakie są wady prewencji?

    Przemieszczanie przestępczości, stygmatyzacja, brak ewaluacji, ryzyko przerzucania winy na ofiary.

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    • Art. 1 ustawy o Policji (zadania Policji): arslege.pl
    • D. Dajnowicz-Piesiecka, Kontrola przestępczości (wykład, UwB): prawo.uwb.edu.pl
    • E. W. Pływaczewski, programy prewencyjne i skuteczność Policji: repozytorium UwB
    • Krajowa Mapa Zagrożeń Bezpieczeństwa (policja.pl): policja.pl
    • KMZB, podsumowanie Q1 2026 (mapa nadal działa): geoportal.gov.pl
    • Program „Razem bezpieczniej” na lata 2025–2028 (uchwała RM nr 52 z 31.03.2025, MP 2025 poz. 338): bip.lubuskie.uw.gov.pl
    • J. J. M. van Dijk, Crime Prevention Policy: Current State and Prospects (1989), trzy poziomy prewencji zapożyczone z modelu zdrowia publicznego: ojp.gov
    • Brantingham i Faust, A Conceptual Model of Crime Prevention (Crime & Delinquency 22, 1976): taylorfrancis.com
    • CPTED (Jeffery 1971, Newman 1972) i prewencja sytuacyjna (Clarke i Mayhew, lata 80.): Wikipedia
    • Literatura podręcznikowa do doczytania: J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia; B. Hołyst, Kryminologia

    Powiązane teczki

    O27 · Czynniki kryminogenneO30 · Ciemna liczba przestępstwO22 · Wiktymizacja pierwotna i wtórna
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.