← Wszystkie teczki
Zagadnienie specjalnościowe · S6

Legalna prowokacja

    Uwaga o źródłach: notatki z wykładów mają tu tylko krótki fragment (prowokacja z art. 24 k.k. i jedno zdanie o legalnej prowokacji), więc przepisy ustaw i orzecznictwo pochodzą ze źródeł zewnętrznych. Prowadzący seminarium nie wskazał tematu wprost jako ważnego. Podstawa prawna: art. 19a ustawy o Policji (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 636), art. 19 ustawy o CBA (Dz.U. 2025 poz. 712), art. 29 ustawy o ABW (Dz.U. 2026 poz. 937) oraz art. 24 k.k. (prowokacja karalna). Numery sprawdzone 14.11.2026.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik P-P-P-G-K-S
    Pojęcie, Podstawa, Przesłanki, Granice, Kontratyp, Skutki dowodowe

    1. Pojęcie Legalna prowokacja to czynność operacyjno-rozpoznawcza, w której funkcjonariusz (albo osoba mu pomagająca) niejawnie bierze udział w transakcji przestępczej, żeby sprawdzić wiarygodną informację o przestępstwie, ustalić sprawców i zdobyć dowody. Różni się od prowokacji karalnej (art. 24 k.k.), której celem jest „podłożenie” komuś sprawy karnej.
    2. Podstawa Art. 19a ustawy o Policji (zakup kontrolowany, kontrolowane wręczenie i przyjęcie korzyści); odpowiedniki w art. 19 ustawy o CBA i art. 29 ustawy o ABW.
    3. Przesłanki Uprzednia wiarygodna informacja o przestępstwie, przestępstwo z katalogu art. 19 ust. 1, zarządzenie komendanta po pisemnej zgodzie prokuratora, czas określony (do 3 miesięcy plus przedłużenie).
    4. Granice Służy wykrywaniu, a nie wywoływaniu przestępstwa: funkcjonariusz nie może nakłaniać do czynu, którego sprawca by nie popełnił (granica z podżeganiem policyjnym). Standardy daje też art. 6 EKPC.
    5. Kontratyp Działania w granicach ustawy nie są przestępstwem (jawnie w art. 21 ustawy o CBA i art. 32 ustawy o ABW, w ustawie o Policji tekst art. 19a takiego przepisu nie zawiera, więc mowa o nim w doktrynie, patrz niżej).
    6. Skutki dowodowe Materiały przekazuje się prokuratorowi i wprowadza przez art. 393 § 1 k.p.k. Naruszenie warunków może uniemożliwić użycie dowodu (SN III KK 152/10), a nielegalna prowokacja to naruszenie rzetelnego procesu.

    Rozwinięcie

    Trzy pojęcia, których nie wolno mieszać

    Pojęcie Kto Cel Skutek prawny
    Prowokacja karalna (art. 24 k.k.) każdy skierowanie przeciwko komuś postępowania karnego odpowiada jak za podżeganie, nie stosuje się czynnego żalu (art. 22, 23 k.k.)
    Legalna prowokacja (art. 19a) uprawniona służba, na zarządzenie i za zgodą prokuratora wykrycie przestępstwa i zdobycie dowodów czynność dozwolona w granicach ustawy
    Podżeganie policyjne (niedozwolone) funkcjonariusz albo jego pomocnik de facto wywołanie przestępstwa wada czynności, ryzyko niedopuszczalności dowodów i naruszenia art. 6 EKPC

    Z notatek z prawa karnego: prowokacja zasadniczo jest zakazana, a wyjątkiem są ściśle określone czynności służb w katalogu poważnych przestępstw.

    Co dokładnie wolno (art. 19a ustawy o Policji)

    • Ust. 1: w sposób niejawny nabycie, zbycie lub przejęcie przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi albo takich, których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub obrót są zabronione, a także przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej.
    • Ust. 2: także złożenie propozycji takiego nabycia, zbycia lub przejęcia albo przyjęcia lub wręczenia korzyści.
    • Cel: sprawdzenie uzyskanych wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie, ustalenie sprawców i uzyskanie dowodów.
    • Katalog: tylko sprawy o przestępstwa z art. 19 ust. 1 (zabójstwa, narkotyki, broń i materiały wybuchowe, korupcja, poważne przestępstwa gospodarcze i skarbowe i inne).
    • Tryb: Komendant Główny Policji, Komendant CBŚP, BSWP, CBZC albo komendant wojewódzki zarządza czynności na czas określony po pisemnej zgodzie prokuratora okręgowego, który zapoznaje się z materiałami i może w każdej chwili nakazać zaniechanie (ust. 3 i 3a).
    • Czas: do 3 miesięcy, jedno przedłużenie o kolejne 3 miesiące, a w uzasadnionych przypadkach dalsze kontynuowanie po zgodzie prokuratora (ust. 4 i 5).
    • Dokumentowanie: czynności można niejawnie rejestrować obrazem i dźwiękiem (ust. 6). Materiały bez znaczenia dla postępowania niszczy się komisyjnie (ust. 8).

    Różnice między służbami

    Policja (art. 19a) CBA (art. 19) ABW (art. 29)
    Kto zarządza komendanci Policji Szef CBA Szef ABW
    Zgoda prokurator okręgowy Pierwszy Zastępca Prokuratora Generalnego Prokurator Krajowy jak w CBA
    Zakaz „kierowania” działaniami przestępczymi brak wprost w art. 19a jest (art. 19 ust. 4) jest (art. 29 ust. 3)
    Wyraźny kontratyp brak wprost w art. 19a art. 21 art. 32

    Sprawdziłem w tekście ustaw: art. 19a ustawy o Policji nie zawiera ani kontratypu, ani zakazu „kierowania” (są natomiast w art. 19 ust. 4 i art. 21 ustawy o CBA oraz art. 29 ust. 3 i art. 32 ustawy o ABW). W literaturze omawia się „kontratyp czynności operacyjno-rozpoznawczych” (F. Prusak, Zeszyty Prawnicze 2013, nr 13.1, s. 7–35, DOI 10.21697/zp.2013.13.1.01); treści artykułu nie czytałem.

    Granica: wykrywanie, nie wywoływanie

    • Informacja o przestępstwie ma być wcześniejsza i wiarygodna. Gdy podejrzenia nie ma, prowokacja zamieniłaby się w „łowienie” osób, które wcześniej nic nie planowały. Wykładowca prawa karnego zwrócił uwagę, że gdyby dowody już istniały, prowokacja byłaby zbędna, a dopuszczalna jest tylko dla sprawdzenia informacji.
    • ETPC wyznaczył standard niedopuszczalnego „podżegania” przez służby: Teixeira de Castro przeciwko Portugalii (9.06.1998, skarga 25829/94), Ramanauskas przeciwko Litwie (wielka izba, 5.02.2008, skarga 74420/01, naruszenie art. 6 ust. 1), Furcht przeciwko Niemcom (23.10.2014, skarga 54648/09). Sedno (Furcht § 48, za Bannikova przeciwko Rosji, 4.11.2010, skarga 18757/06): agent powinien tylko „dołączyć się” do już trwającej działalności przestępczej, a nie ją wywołać. Dowód z takiej czynności czyni proces nierzetelnym (art. 6 ust. 1 EKPC).
    • Uczestnik pozornej transakcji nie może sam „organizować” przestępstwa od zera. Co dopuszczalne, a co nie, rozstrzyga sąd w każdej sprawie.

    Skutki procesowe

    • Po potwierdzeniu informacji organ przekazuje prokuratorowi okręgowemu wszystkie materiały (art. 19a ust. 7), a w sądzie stosuje się odpowiednio art. 393 § 1 zd. 1 k.p.k.
    • SN (III KK 152/10, 30.11.2010 r.): niezachowanie ustawowych warunków z art. 19a uniemożliwia wykorzystanie materiału, bo dowody są „skażone” pierwotnie, a nie pośrednio. Art. 168a k.p.k. (dopuszczalność dowodu uzyskanego z naruszeniem przepisów) nie przekreślił tej linii wg A. Bułata, który powołuje SN z 26.06.2019 r. (IV KK 328/18).
    • Przy braku sądowej kontroli (art. 19a nie przewiduje zgody sądu, tylko prokuratora) o zgodności z prawem rozstrzyga sąd dopiero w procesie.

    Przykłady

    • Zakup narkotyków: CBŚP ma informację od OZI, że grupa sprzedaje amfetaminę. Po zgodzie prokuratora policjant pod przykryciem nabywa partię. Zatrzymanie sprzedawcy opiera się na tym zakupie. To legalna prowokacja.
    • Korupcja urzędnicza: CBA po zgłoszeniu o żądaniu łapówki, za zgodą Pierwszego Zastępcy PG-Prokuratora Krajowego, „wręcza” korzyść majątkową. Kontratyp chroni funkcjonariusza przed odpowiedzialnością za wręczenie.
    • Granica przekroczona: agent wielokrotnie namawia osobę bez wcześniejszych przestępczych skłonności, żeby sprzedała narkotyki, i naciska na nią. Mamy do czynienia z podżeganiem policyjnym i ryzykiem niedopuszczalności dowodu (por. Teixeira de Castro).
    • Prowokacja karalna: sąsiad „podsuwa” rywalowi skradziony towar i wzywa policję, żeby go oskarżyć. Odpowiada jak za podżeganie (art. 24 k.k.).

    Możliwe dopytania komisji

    Czym się różni legalna prowokacja od prowokacji z art. 24 k.k.?

    Cel i podmiot: służba działa ustawowo, żeby wykryć przestępstwo, a prowokator z art. 24 chce komuś zaszkodzić. Patrz tabela.

    Jakie warunki trzeba spełnić?

    Wiarygodna wcześniejsza informacja, przestępstwo z katalogu, zarządzenie komendanta za zgodą prokuratora, czas określony.

    Kto zgadza się na prowokację?

    Prokurator okręgowy w Policji, a w CBA i ABW Pierwszy Zastępca Prokuratora Generalnego Prokurator Krajowy. Sądu przy art. 19a nie ma.

    Co to jest zakup kontrolowany?

    Najczęstsza forma legalnej prowokacji: niejawne nabycie przedmiotów pochodzących z przestępstwa.

    Kiedy prowokacja jest niedozwolona?

    Gdy służby wywołują przestępstwo, którego sprawca bez nich by nie popełnił (ETPC, Teixeira de Castro).

    Czy dowód z nielegalnej prowokacji można wykorzystać?

    Zasadniczo nie, jeśli naruszono warunki ustawowe (SN III KK 152/10), a taki dowód narusza rzetelność procesu.

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    Powiązane teczki

    S2 · Metody czynności operacyjno-rozpoznawczychS7 · Legendowanie i maskowanieS14 · Kombinacja operacyjna
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.