← Wszystkie teczki
Zagadnienie specjalnościowe · S5

Socjologia kryminalistyczna

    Notatka opiera się na wykładach z socjologii kryminalistycznej (sem. 2, dr K. Bondyra): socjalizacja, anomia, kontrola społeczna, zderzenie kultur, metodologia badań. Prowadzący poleca podręcznik B. Hołysta, Socjologia kryminalistyczna. Samej definicji dziedziny w notatkach z wykładów nie ma, więc część wstępna łączy treść wykładów z definicją Hołysta (Ius Novum 3/2019, patrz „Źródła”).

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik I-S-A-K-Z-B
    Istota, Socjalizacja, Anomia, Kontrola, Zderzenie kultur, Badania

    1. Istota Wg Hołysta to nowa dziedzina socjologii stosowanej: społeczne aspekty kryminalistyki (ustalanie faktu przestępczego i sposobu jego popełnienia, wykrywanie sprawców, zapobieganie przestępstwom), a szerzej socjologiczne aspekty przestępstwa i sprawcy, wykonywania kary pozbawienia wolności oraz postępowań. Nauka multidyscyplinarna (korzysta z dorobku innych dyscyplin, nie integrując ich). Na wykładzie akcent na społeczne uwarunkowania zachowań dewiacyjnych i przestępczych: co determinuje zachowanie, osobowość czy środowisko społeczne. Odpowiedź z wykładu: osobowość i socjalizacja działają razem, ale środowisko często rozstrzyga.
    2. Socjalizacja Pierwotna (rodzina, wychowanie) i wtórna (szkoła, praca, dorosłość). Ten sam typ osobowości może zachowywać się odmiennie w różnych środowiskach.
    3. Anomia Durkheim (brak norm) i Merton (rozbieżność celów kulturowych i środków instytucjonalnych): konformizm, innowacja, rytualizm, wycofanie, rebelia.
    4. Kontrola społeczna Zewnętrzna i wewnętrzna, formalna i nieformalna. Słabnie z urbanizacją i anonimowością. Dewiacja jako skutek transmisji kultury dewiacyjnej i niesprawnej kontroli.
    5. Zderzenie kultur Etnocentryzm, gettoizacja, orientalizacja, procesy długiego trwania, relacja prawa do norm społecznych, przykład prostytucji.
    6. Badania i percepcja Badania ilościowe (reprezentatywność, pilotaż, etyka) i luka świadomościowa: poczucie bezpieczeństwa nie równa się poziomowi przestępczości.

    Rozwinięcie

    Socjologia kryminalistyczna a pokrewne

    Dziedzina Pytanie Uwaga
    Socjologia kryminalistyczna (S5) jak struktura, kultura i kontrola społeczna kształtują zachowania przestępcze perspektywa makro i mezo (grupy, kultura, instytucje)
    Psychologia kryminologiczna (S15) jak cechy jednostki i rozwój prowadzą do przestępczości perspektywa jednostki. Obie łączą się w interakcji osobowość razem ze środowiskiem
    Psychologia kryminalistyczna (S1) jak wykryć sprawcę i ocenić dowód perspektywa śledztwa

    Socjalizacja

    • Pierwotna: wychowanie w rodzinie. Wtórna: edukacja i życie dorosłe.
    • Dobrze zsocjalizowany psychopata może funkcjonować w społeczeństwie, źle zsocjalizowany przejawia skłonność do przestępstw. Osobowość nie determinuje przestępczości samodzielnie.
    • Bodźce systemowe: cele i środki oferowane przez system. Brak dostępu do legalnych środków osiągnięcia celów sprzyja przestępczości.
    • Przestępczość tłumaczą bardziej uwarunkowania społeczne (brak wzorców edukacyjnych, rozbite rodziny, wykluczenie) niż pochodzenie etniczne czy narodowość. Różnice wewnątrz jednej grupy są duże.

    Anomia

    Pojęcie Treść
    Durkheim anomia to stan braku norm, wartości i poczucia przynależności, związany z gwałtownymi zmianami. Związek ze wzrostem samobójstw
    Merton napięcie między celami kulturowymi (sukces, pieniądze) a środkami instytucjonalnymi (edukacja, praca)

    Typy przystosowania Mertona (cele / środki):

    Typ Cele Środki Przykład
    Konformizm akceptuje akceptuje uczciwa praca
    Innowacja akceptuje odrzuca przestępczość majątkowa, gangi
    Rytualizm odrzuca akceptuje urzędnik bez wiary w sens pracy
    Wycofanie odrzuca odrzuca marginalizacja, uzależnienie
    Rebelia odrzuca i zastępuje odrzuca i zastępuje ruchy alternatywne, radykalne

    Dominujący cel współczesny: sukces finansowy i konsumpcjonizm, wzmacniany przez media i reklamę. Innowacja najlepiej tłumaczy przestępczość: ludzie bez legalnego dostępu do celu sięgają po nielegalne środki.

    Kontrola społeczna

    • Definicja: mechanizmy wymuszające i uruchamiające współdziałanie na rzecz ładu społecznego.
    • Rodzaje: zewnętrzna (sankcje) i wewnętrzna (internalizacja, „sumienie socjologiczne”). Formalna (prawo, mandaty, kary) i nieformalna (opinia, ostracyzm).
    • Skala: w małych społecznościach kontrola jest skuteczniejsza (bliskie relacje, szybki obieg informacji). W dużych miastach dominuje anonimowość. Urbanizacja osłabia kontrolę.
    • Zależność: skuteczność kontroli formalnej zależy od siły nieformalnej.
    • Dewiacja jako skutek transmisji kultury dewiacyjnej (subkultury) i niesprawności kontroli. Teoria naznaczania: dewiantem jest ten, kogo tak postrzega społeczeństwo (O2). Kalkulacja zysków i strat.
    • Zwyczaj a obyczaj: złamanie zwyczaju jest sankcjonowane negatywnie, ale nie zagraża podstawom społeczeństwa. Złamanie obyczaju zagraża życiu społecznemu.

    Zderzenie kultur

    • Etnocentryzm: „nasza kultura jest najlepsza”. W kryminologii prowadzi do oceny zachowań przez własne normy i pomijania kontekstu kulturowego. Przeciwwaga: relatywizm kulturowy, którego granice są sporne (np. kontrowersyjny wyrok niemiecki uniewinniający w sprawie przemocy domowej z powołaniem na odmienność kulturową).
    • Gettoizacja: powstawanie homogenicznych enklaw (bariera językowa, bezrobocie, dyskryminacja, chęć zachowania tożsamości). Getta bywają obszarami podwyższonego ryzyka kryminogennego.
    • Orientalizacja: przejmowanie elementów kultur mniejszościowych przez dominującą (kebab, kontusz).
    • Procesy długiego trwania (Braudel, longue durée): wzorce utrzymują się mimo zmian prawa. Przykłady: przemoc domowa, przestępczość zorganizowana, prostytucja, narkomania.
    • Prawo a normy społeczne: pozytywizm prawniczy (prawo z prawa) kontra ujęcie socjologiczne (prawo wywodzi się z norm, a rozbieżne z nimi przestaje działać, np. przepisy budowlane na Podhalu).
    • Prostytucja: model skandynawski, zwany też nordyckim lub szwedzkim (karane jest korzystanie z usług, nie samo świadczenie; nie jest to klasyczny abolicjonizm) i regulacyjny (Niemcy, Holandia: legalna działalność z kontrolą). Argumenty przeciw legalizacji: handel ludźmi, sutenerstwo. Za: kontrola zdrowotna, ochrona prawna.

    Badania i percepcja przestępczości

    • Badania ilościowe: pytania zamknięte, skala Likerta, próba losowa i reprezentatywna (ok. 1100 osób dla badań ogólnopolskich, dokładność 2–3%), pilotaż na ok. 10% próby, zgoda respondentów (rodziców w przypadku niepełnoletnich).
    • Luka świadomościowa: rzeczywistość zmienia się szybciej niż jej percepcja. Subiektywne poczucie bezpieczeństwa bywa oderwane od faktycznej przestępczości, co wpływa na poparcie dla polityki karnej.
    • Nowe zagrożenia: przestępczość internetowa wymaga dostosowania narzędzi badawczych.

    Przykłady

    • Kradzieże samochodów w Niemczech po upadku PRL: innowacja Mertona. Aspiracje konsumpcyjne (wzmacniane przez media) bez legalnych środków.
    • Kradzież w małej miejscowości i w dużym mieście: w małej sprawca szybko zostaje rozpoznany (kontrola nieformalna), w dużej anonimowość ułatwia czyn.
    • Dobrze i źle zsocjalizowany psychopata: ta sama osobowość, inne środowisko, inny skutek.
    • Getto migrantów: brak języka i pracy prowadzi do izolacji, ubóstwa i ryzyka przestępczości.

    Możliwe dopytania komisji

    Co to jest anomia?

    Stan braku norm (Durkheim). U Mertona rozbieżność celów kulturowych i dostępnych legalnych środków.

    Wymień typy przystosowania Mertona i wskaż, który tłumaczy przestępczość.

    Konformizm, innowacja, rytualizm, wycofanie, rebelia. Innowacja.

    Czym różni się kontrola formalna od nieformalnej?

    Formalna opiera się na prawie i instytucjach, nieformalna na relacjach i opinii. Skuteczność pierwszej zależy od drugiej.

    Dlaczego w dużych miastach kontrola społeczna słabnie?

    Anonimowość i urbanizacja.

    Co to jest etnocentryzm?

    Przekonanie o wyższości własnej kultury jako punktu odniesienia.

    Co to jest luka świadomościowa?

    Rozdźwięk między rzeczywistością a jej postrzeganiem.

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    Powiązane teczki

    S15 · Psychologia kryminologiczna (psychokryminologia)O2 · Etykietowanie w teorii dewiacji i jakie niesie skutkiO12 · Konformizm i nonkonformizm w kontekście zachowań dewiacyjnychO9 · Patologie społeczne
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.