← Wszystkie teczki
Zagadnienie specjalnościowe · S8

Zaburzenia osobowości najczęściej występujące u sprawców przestępstw

    Zagadnienie specjalnościowe (psychokryminalistyka). Na egzaminie liczy się umiejętność wskazania, które zaburzenia najczęściej towarzyszą przestępczości i dlaczego, a nie recytowanie całej klasyfikacji.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik D-K-A-N-B-P
    Definicja, Klasyfikacja, Antyspołeczne, Narcystyczne, Borderline i inne, Prawo

    1. Definicja Zaburzenie osobowości to trwały, nieelastyczny wzorzec myślenia, odczuwania i zachowania, który znacząco odbiega od norm kulturowych i powoduje cierpienie lub trudności w funkcjonowaniu. Nie jest chorobą psychiczną w sensie psychozy.
    2. Klasyfikacja ICD-10 (obowiązuje w Polsce, F60) i DSM; podział na trzy wiązki: A (dziwaczne), B (dramatyczne, impulsywne), C (lękowe).
    3. Antyspołeczne (dyssocjalne) Najczęstsze u sprawców. Brak empatii i winy, manipulacja, łamanie norm, impulsywność, oporność na karę.
    4. Narcystyczne Obok antyspołecznego jedno z najczęściej diagnozowanych: poczucie wyjątkowości, brak empatii, agresja po „urazie” dla ego.
    5. Chwiejne emocjonalnie (borderline) i inne Impulsywność, lęk przed odrzuceniem, przemoc w związkach, samookaleczenia; paranoiczne (podejrzliwość, przemoc), schizoidalne.
    6. Prawo i praktyka Poczytalność (art. 31 k.k.), rola biegłych, współwystępowanie z uzależnieniami, trudna resocjalizacja.

    Rozwinięcie

    Skala zjawiska

    • Zaburzenia osobowości są rozpoznawane częściej wśród sprawców niż w populacji ogólnej. W przeglądzie 62 badań (Fazel i Danesh, Lancet 2002; ok. 23 000 więźniów) zaburzenie osobowości miało 65% mężczyzn i 42% kobiet, w tym ASPD 47% mężczyzn i 21% kobiet. To ok. 10 razy częściej niż w populacji ogólnej. Autorzy zaznaczają duże zróżnicowanie wyników badań.
    • Dane dotyczą więźniów w krajach zachodnich i są wyższe niż w populacji ogólnej. Nie wynika z nich, że zaburzenie powoduje przestępstwo.

    Klasyfikacja (ICD-10, F60) w układzie wiązek

    Wiązka Zaburzenia Związek z przestępczością
    A (dziwaczne, ekscentryczne) paranoiczne, schizoidalne, schizotypowe podejrzliwość i wrogie interpretowanie zachowań innych może prowadzić do przemocy; izolacja
    B (dramatyczne, impulsywne) antyspołeczne (dyssocjalne), narcystyczne, chwiejne emocjonalnie (typ impulsywny i borderline), histrioniczne najsilniej związane z przestępczością
    C (lękowe) anankastyczne, lękliwe (unikające), zależne rzadko; wyjątkowo przestępstwa z lęku, zależności, np. wymuszone współdziałanie
    • ICD-10 nie wyodrębnia zaburzenia narcystycznego (to „inne” F60.8), ale DSM tak. ICD-11 zrezygnowała z odrębnych typów na rzecz jednej diagnozy z nasileniem i cechami (m.in. dyssocjalność, rozhamowanie). W Polsce obowiązuje ICD-10 (z 2008 r.), a daty wdrożenia ICD-11 nie ustalono.
    • Podział na wiązki A, B, C pochodzi z DSM. Notatki z wykładu mieszają nazwy ICD z układem wiązek, więc nie ma w tym błędu, ale warto o tym wiedzieć.

    Zaburzenia najważniejsze dla sprawców

    Zaburzenie Obraz siebie / innych Zachowanie, istotne dla przestępczości
    Antyspołeczne (ASPD) „jestem silny, autonomiczny, samotny”; inni są „słabi, naiwni, łatwi do wykorzystania”; „mam prawo łamać zasady” brak empatii i winy, impulsywność, agresja, manipulacja i oszustwo, oporność na kary, nadużywanie substancji; początki w młodości
    Narcystyczne (NPD) „jestem wyjątkowy, stoję ponad zasadami”; inni są „gorsi”, to „publiczność” poczucie uprawnień, brak empatii, gniew przy krytyce, wykorzystywanie innych, przemoc po urazie narcystycznym
    Chwiejne emocjonalnie niestabilny obraz siebie, lęk przed odrzuceniem impulsywność, wybuchy złości, przemoc w związkach, samoagresja, uzależnienia
    Paranoiczne świat jest wrogi, spiski przemoc wynikająca z podejrzliwości; stalking, pieniactwo
    • Różnica ASPD a NPD (pytanie kontrolne!): antyspołeczny widzi innych jako słabych do wykorzystania, narcystyczny jako gorszych, służących za publiczność.
    • Psychopatia to pojęcie szersze i pozadiagnostyczne, w praktyce często pokrywa się z ASPD (zob. O13).

    Mechanizmy łączące zaburzenia z przestępczością

    • Deficyt lęku i empatii: brak hamulców, nieuczenie się z kary.
    • Impulsywność, niska tolerancja frustracji: przestępstwa afektywne, przemoc.
    • Instrumentalizm: traktowanie ludzi jak narzędzi (oszustwa, wyłudzenia, przemoc „zimna”).
    • Czynniki wspólne: dysfunkcyjna rodzina, brak przywiązania, przemoc, uzależnienia, grupa rówieśnicza. Zaburzenie rzadko działa samo.
    • Wielka Piątka: niska ugodowość (psychopatia, ASPD), niska sumienność, wysoka neurotyczność (przestępstwa afektywne).

    Aspekty prawne i praktyczne

    • Poczytalność: zaburzenie osobowości to zwykle nie choroba psychiczna, więc nie wyłącza odpowiedzialności. Art. 31 § 1 k.k. to niepoczytalność (choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe, inne zakłócenie czynności psychicznych). Art. 31 § 2 to poczytalność ograniczona (nadzwyczajne złagodzenie kary, sąd „może”). Przy zaburzeniach osobowości najczęściej mówi się o § 2, a ocena należy do biegłych (zob. S9).
    • Niebezpieczni sprawcy: ustawa z 22.11.2013 o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie (nadzór prewencyjny albo KOZZD w Gostyninie).
    • Leczenie: długotrwała psychoterapia, nie farmakoterapia (z notatek). Zaburzenia mogą współwystępować ze sobą i z uzależnieniami.

    Przykłady

    • Sprawca oszustw finansowych (ASPD): manipulacja, brak winy, instrumentalne traktowanie ofiar, niski lęk przed konsekwencjami.
    • Mężczyzna stosujący przemoc wobec partnerki po krytyce (NPD): poczucie uprawnień, wściekłość po „urazie” dla ego.
    • Sprawca przemocy w związku (borderline): lęk przed porzuceniem, gwałtowne wybuchy, żal po fakcie.
    • Człowiek z paranoicznym zaburzeniem, który jest przekonany o spisku sąsiadów i atakuje ich: przemoc z podejrzliwości.

    Możliwe dopytania komisji

    Które zaburzenia najczęściej występują u sprawców?

    ASPD i narcystyczne, dalej borderline i paranoiczne, głównie z wiązki B.

    Czym różni się zaburzenie osobowości od choroby psychicznej?

    Zaburzenie to trwały wzorzec bez zerwania z rzeczywistością i bez psychozy. Choroba (np. schizofrenia) ma objawy psychotyczne i może wyłączać poczytalność.

    Czy sprawca z zaburzeniem osobowości jest poczytalny?

    Zwykle tak. Co najwyżej poczytalność ograniczona (art. 31 § 2).

    Czym różni się ASPD od NPD?

    Obraz innych: słabi i podatni na wykorzystanie vs. gorsi i stanowiący publiczność.

    Czy zaburzenia osobowości są uleczalne?

    Wymagają długiej psychoterapii, farmakoterapia nie leczy samej osobowości. Wyniki wobec ASPD i psychopatii są ograniczone i niejednoznaczne (u młodzieży obiecująco; Olver 2014).

    Jaki jest związek z uzależnieniem?

    Częste współwystępowanie, nadużywanie substancji to jedna z cech ASPD.

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    Powiązane teczki

    O13 · Psychopatia i socjopatiaS9 · Rola biegłych psychiatrów i psychologów w postępowaniu karnymO1 · Osobowość według współczesnych teorii psychologicznych
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.