Rola biegłych psychiatrów i psychologów w postępowaniu karnym

Podstawa prawna: art. 193–203 k.p.k. (rozdział o biegłych), w szczególności art. 202 (opinia o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego) i art. 203 (obserwacja w zakładzie leczniczym), oraz art. 31 k.k. Teksty sprawdzone 14.11.2026. Zagadnienie specjalnościowe: dla psychokryminalistyki to temat „własny”, warto znać go przykładowo i praktycznie.

Szkielet odpowiedzi

Mnemonik K-P-S-N-Ś-G
Kto i po co, Poczytalność, Skład i tryb, Niewiążąca opinia, Świadek, Granice

1. Kto i po co Biegły to bezstronny pomocnik organu procesowego, który dostarcza wiadomości specjalnych (art. 193). Nie jest stroną i nie rozstrzyga o winie ani o kwalifikacji prawnej.
2. Poczytalność oskarżonego Główne zadanie psychiatrów i psychologa: czy w chwili czynu sprawca mógł rozpoznać jego znaczenie i pokierować postępowaniem (art. 31 k.k.). To pojęcie prawne, rozstrzyga sąd.
3. Skład i tryb (art. 202, 203 k.p.k.) Co najmniej dwóch biegłych psychiatrów, na ich wniosek biegły innej specjalności (zwykle psycholog), przy zaburzeniach preferencji seksualnych seksuolog. W razie potrzeby obserwacja w zakładzie leczniczym.
4. Co jeszcze opiniują Aktualny stan psychiczny i zdolność do udziału w postępowaniu, osobowość, motywację, zagrożenie ponownym czynem (środki zabezpieczające).
5. Świadek, ofiara, nieletni Biegły psycholog ocenia funkcjonowanie procesów zapamiętywania, przechowywania i odtwarzania, a w razie wątpliwości stan psychiczny świadka (art. 192 § 2).
6. Granice i kontrola Opinia nie wiąże sądu (swobodna ocena dowodów), podlega weryfikacji (art. 201), biegły ma obowiązki i odpowiada.

Rozwinięcie

Pozycja biegłego

• Funkcje: poznawcza (dostarcza wiedzy, której nie ma organ), dowodowa (opinia jest środkiem dowodowym), pomocnicza (ułatwia ocenę śladów i dowodów).
• Zasady pracy: niezależność, obiektywizm, rzetelność, trzymanie się własnej specjalności. Nie wypowiada się o prawie ani o winie.
• Powołanie: sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator (art. 193, 194). Można zlecić opinię instytucji naukowej lub specjalistycznej. W postanowieniu wskazuje się biegłego, zakres i pytania, termin.
• Biegły a rzeczoznawca: biegły działa w procesie na zlecenie organu i jego opinia ma moc dowodową. Rzeczoznawca działa poza procesem (zlecenie prywatne, obrót gospodarczy).
• Wyłączenie (art. 196): biegłym nie może być świadek w sprawie ani osoba z przyczynami wyłączenia sędziego. Gdy zaufanie do wiedzy lub bezstronności jest zachwiane, powołuje się innego.
• Odpowiedzialność: karna (fałszywa opinia: art. 233 § 4, od roku do 10 lat; nieumyślnie przy narażeniu interesu publicznego na istotną szkodę: art. 233 § 4a, do 3 lat), dyscyplinarna, cywilna i zawodowa.

Psychiatra a psycholog

Dodatkowo bywa powoływany neurolog, a przy zaburzeniach preferencji seksualnych seksuolog (art. 202 § 3).

Poczytalność (art. 31 k.k.) i rola opinii

• Niepoczytalność (§ 1): z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych sprawca nie mógł rozpoznać znaczenia czynu lub pokierować postępowaniem. Wystarczy jeden z elementów. Brak winy, a więc brak przestępstwa.
• Poczytalność ograniczona w znacznym stopniu (§ 2): nadzwyczajne złagodzenie kary jest możliwe, ale nie obowiązkowe.
• § 3: nie dotyczy sprawcy, który sam wprawił się w upojenie lub odurzenie, które przewidywał lub mógł przewidzieć.
• Poczytalność to pojęcie prawne, a nie medyczne. Decyduje sąd, nie psychiatra. Opinia jest dowodem, ale nie przesądza rozstrzygnięcia.
• Choroba psychiczna ≠ niepoczytalność. Trzeba wykazać związek przyczynowy między doznaniami psychotycznymi a czynem. Poczytalność jest oceniana osobno dla każdego czynu i w chwili jego popełnienia (tempore criminis).
• Skala: w Polsce za niepoczytalne w chwili czynu uznaje się rocznie około 2–2,5 tys. osób (według wykładu, dla wszystkich przestępstw).

Zakres opinii z art. 202 § 5 k.p.k.

Opinia ma obejmować: poczytalność w chwili czynu, aktualny stan zdrowia psychicznego, to, czy oskarżony może uczestniczyć w postępowaniu i samodzielnie, rozsądnie się bronić, a w razie potrzeby przesłanki z zakresu środków zabezpieczających (art. 93a k.k. i następne; pobyt w zakładzie psychiatrycznym: art. 93g).

Obserwacja w zakładzie leczniczym (art. 203 k.p.k.)

• Gdy badanie ambulatoryjne nie wystarcza, biegli mogą zgłosić potrzebę obserwacji. O obserwacji orzeka sąd (w postępowaniu przygotowawczym na wniosek prokuratora) i wskazuje miejsce oraz czas.
• Warunek: dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa (chyba że oskarżony sam wnosi o obserwację).
• Czas: do 4 tygodni, możliwe przedłużenie na wniosek zakładu, łącznie nie więcej niż 8 tygodni (wcześniejsze limity zakwestionował Trybunał Konstytucyjny w 2007 r.). Przysługuje zażalenie.
• Obserwacje bywają powtarzane (w sprawie Kajetana P. było co najmniej trzy), również z uwagi na ryzyko symulacji.

Biegły psycholog a świadek

• Przy zeznaniach dzieci, nieletnich i osób z zaburzeniami sąd powołuje psychologa, który ocenia zapamiętywanie, przechowywanie i odtwarzanie (patrz S4), poziom intelektualny, rozumienie sytuacji, myślenie abstrakcyjne, orientację auto- i allopsychiczną, wpływ wykształcenia i środowiska.
• Art. 192 § 2 k.p.k.: przy wątpliwościach co do stanu psychicznego, rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania świadka można zarządzić badanie psychologiczne lub psychiatryczne. Osoba chora psychicznie może zeznawać subiektywnie szczerze, a obiektywnie nieprawdziwie.
• Psycholog dba też o komfort małoletniego podczas przesłuchania (np. w „niebieskim pokoju”).
• Biegły nie rozstrzyga o winie ani o tym, kto mówi prawdę: składa opinię, a oceny dowodów dokonuje sąd.

Kontrola opinii

• Swobodna ocena dowodów: sąd ocenia opinię według zasad logiki i doświadczenia, tak jak każdy dowód.
• Art. 201: gdy opinia jest niepełna, niejasna, wewnętrznie sprzeczna lub sprzeczna z inną opinią, można wezwać tych samych biegłych ponownie albo powołać innych.
• Biegłych można przesłuchać na rozprawie (art. 200 § 3), strony mogą zadawać pytania. Opinie biegłych o poczytalności często się różnią.

Przykłady

• Sprawa Kajetana P. (omawiana na wykładzie): pierwsza opinia stwierdziła schizofrenię paranoidalną i niepoczytalność, kolejne zespoły i co najmniej trzy obserwacje sądowo-psychiatryczne. Ostatecznie sąd przyjął opinię prof. J. Heitzmana: brak choroby psychicznej, ale schizotypowe zaburzenie osobowości. Sprawca uznany za poczytalnego, kara dożywocie. Pokazuje, że opinie się różnią i że decyzja należy do sądu.
• Psychotyczny zabójca: schizofrenik w ostrej psychozie zabija pod wpływem głosów. Biegli wykazują związek urojeń z czynem, sąd uznaje niepoczytalność i może zastosować środek zabezpieczający.
• Pijany sprawca: upojenie, które sprawca mógł przewidzieć, nie daje obrony z art. 31 (§ 3).
• Dziecko jako świadek: psycholog bada, czy dziecko odróżnia fantazję od zdarzenia i co wpływa na odtwarzanie. Test pokazuje także rolę kontekstu życiowego: dziecko ze wsi nie znało „fortepianu”, ale odpowiedziało poprawnie o „akordeonie”.

Możliwe dopytania komisji

Źródła

Z notatek:

• Kryminalistyka - W 07 - Rola biegłego sądowego: funkcje, zasady, odpowiedzialność biegłego, biegły a rzeczoznawca
• Mechanizmy motywacyjne sprawców przestępstw - W03 - Motywacja urojeniowa, niepoczytalność i sprawca wieloofiarowy: art. 31 k.k., art. 202 k.p.k., zasady oceny poczytalności, sprawa Kajetana P.
• Psychokryminalistyka przesłuchań osób - W 02 - Uwaga, pamięć i przypominanie w ocenie zeznań świadka: biegły psycholog i świadek, art. 192 § 2, testy
• Uzupełnienie: ćwiczenia z psychologii osobowości (funkcjonowanie intelektualne w diagnostyce sądowej, WAIS-R)

Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

• Art. 193–203 k.p.k. (streszczenie przepisów): e-prawnik.pl
• Art. 202 k.p.k.: standardyprawa.pl
• Art. 203 k.p.k.: standardyprawa.pl
• Art. 233 § 4 i 4a k.k.: standardyprawa.pl
• Art. 93a k.k. (rodzaje środków zabezpieczających): standardyprawa.pl; art. 94 k.k. uchylony: dlajurysty.pl

Powiązane teczki