← Wszystkie teczki
Zagadnienie specjalnościowe · S1

Psychologia kryminalistyczna (psychokryminalistyka)

    Specjalizacja studenta to psychokryminalistyka, więc to zagadnienie jest „nazwą własną” specjalności. Przy pytaniu warto od razu rozróżnić je z psychologią kryminologiczną (S15). Notatka opiera się głównie na wykładach z psychologii kryminalistycznej (dr A. Żabińska), a uzupełnienia prawne pochodzą ze źródeł zewnętrznych.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik D-T-W-P-S-R
    Definicja, Trójkąt, Wykrywanie, Przesłuchanie, Sprawca w procesie, Różnica od kryminologii

    1. Definicja Dziedzina psychologii stosowanej badająca psychologiczne mechanizmy przestępczości i wspierająca praktykę wymiaru sprawiedliwości. Ściśle związana z kryminalistyką (B. Hołyst: uogólnia praktykę śledczą).
    2. Trójkąt analizy: sprawca, ofiara, świadek Psychika i zachowanie każdej z tych osób w zdarzeniu. Cztery filary: profilowanie, psychologia świadków, zachowania przestępcze, psychologia penitencjarna.
    3. Wykrywanie Profilowanie (ślady behawioralne zawężają krąg podejrzanych), poligraf (ślad pamięciowy), analiza zachowań niewerbalnych (niespójność słów i ciała).
    4. Przesłuchanie Dwa modele: konfrontacyjny (Reid) i poznawczy (PEACE). Zakazane metody (art. 171 § 5 k.p.k.). Psychologia świadka i wiarygodność zeznań.
    5. Sprawca w procesie Motywy, typologie sprawców, zaburzenia osobowości, rola biegłego (poczytalność, wiarygodność świadka).
    6. Różnica i ograniczenia To nie kryminologia (nie tłumaczy przyczyn przestępczości w skali społecznej). Wnioski są probabilistyczne, profil i poligraf nie są samodzielnym dowodem.

    Rozwinięcie

    Psychologia kryminalistyczna a psychologia kryminologiczna

    Kryminalistyczna (S1) Kryminologiczna (S15)
    Pytanie główne Kto to zrobił i jak to udowodnić? Jak się zachowuje człowiek w śledztwie i procesie? Dlaczego ludzie popełniają przestępstwa i jak temu zapobiegać?
    Punkt ciężkości konkretne zdarzenie, śledztwo, dowód zjawisko przestępczości, wzorce, przyczyny
    Przedmiot ślady behawioralne i pamięciowe, zeznania, przesłuchanie, wiarygodność, profil nieznanego sprawcy etiologia (przyczyny), osobowość sprawcy, wiktymologia, prewencja, resocjalizacja
    Sprawca w procesie: podejrzany, oskarżony, przesłuchiwany w biografii: jak się ukształtował, jakie czynniki ryzyka
    Cel praktyczny wykrycie sprawcy, ocena dowodu osobowego zapobieganie, terapia, polityka kryminalna
    Nauka macierzysta kryminalistyka (taktyka, technika) kryminologia
    Typowy przykład profil sprawcy zabójstwa, ocena zeznań, wariograf, Reid vs PEACE teoria Moffitta, mroczna triada jako czynnik ryzyka, programy prewencji

    Granica jest płynna: ta sama wiedza o psychopatii służy profilerowi (jak działa nieznany sprawca) i kryminologowi (skąd się bierze). Dlatego na egzaminie warto mówić, w jakiej roli występuje psycholog: w śledztwie czy w badaniu przyczyn.

    Trójkąt sprawca, ofiara, świadek

    • Sprawca: motywy, osobowość, zaburzenia, sposób działania (modus operandi), zachowanie w przesłuchaniu.
    • Ofiara: psychologiczne skutki wiktymizacji, relacja ze sprawcą, jej zeznania (PTSD wpływa na pamięć).
    • Świadek: spostrzeganie, pamięć, sugestia, wiarygodność zeznań (patrz S4). Początek nauki: W. Stern (zawodność pamięci świadków). Tragiczny przykład błędu: sprawa Tomasza Komendy.
    • Historia: C. Lombroso („urodzony przestępca”, teoria odrzucona, ale zapoczątkowała badania nad sprawcą).

    Wykrywanie

    Metoda Co robi Status i ograniczenia
    Profilowanie kryminalne wnioskuje o cechach nieznanego sprawcy ze śladów behawioralnych i okoliczności zdarzenia („7 złotych pytań”: co, gdzie, kiedy, jak, czym, dlaczego, kto). Metoda indukcyjna (statystyka podobnych spraw) i dedukcyjna (analiza konkretnej sprawy, MO, wiktymologia) w Polsce materiał pomocniczy, nie dowód. Zawęża krąg podejrzanych, nie wskazuje osoby (szczegóły w O7)
    Poligraf (wariograf) rejestruje reakcje fizjologiczne (tętno, oddech, przewodność skóry) na pytania o szczegóły sprawy. Nie „wykrywa kłamstwa”, tylko ślad pamięciowy w Polsce tylko opinia biegłego-wariografera, za zgodą badanego (art. 192a § 2, art. 199a k.p.k.). Dowód pomocniczy i pośredni, nie dowód winy. Zakaz użycia w związku z przesłuchaniem (art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k.). Skuteczność zależy od eksperta i sformułowania pytań
    Komunikacja niewerbalna niespójność słów i ciała, brak adekwatnych emocji, mikroekspresje, czas przeszły o osobie „zaginionej”, nadmierna szczegółowość, unikanie odpowiedzi to wskazówki, nie dowody. Pojedynczy sygnał nic nie znaczy, liczy się spójny zestaw

    Przesłuchanie: Reid a PEACE

    Reid (konfrontacyjny) PEACE (poznawczy)
    Cel uzyskanie przyznania się zebranie informacji i prawdziwej relacji
    Założenie wina jest niemal pewna brak założenia o winie
    Przebieg konfrontacja, minimalizacja i usprawiedliwienie, przełamywanie zaprzeczeń, alternatywa (zła wersja kontra łagodna), formalizacja Planning, Engage and explain, Account, Closure (Clarify, Challenge), Evaluate
    Ryzyko fałszywe przyznanie się, zwłaszcza u osób podatnych na sugestię wolniejszy, wymaga przygotowania
    Pochodzenie USA Anglia i Walia, szkolenia od 1992 r. (odpowiedź na fałszywe przyznania)

    Inne taktyki z wykładu: aranżacja pokoju (izolacja, śledczy między podejrzanym a drzwiami), stopniowe ujawnianie dowodów, atak na ego, „dobry i zły policjant”, przeciążenie poznawcze, dwa sposoby reakcji na kłamstwa. Przesłuchujący musi być przygotowany merytorycznie (przy przestępstwach gospodarczych ma mieć wiedzę większą niż podejrzany).

    Granica prawna (art. 171 k.p.k.): § 1 swobodna wypowiedź, § 4 zakaz pytań sugerujących, § 5 zakaz wpływania na wypowiedzi przymusem lub groźbą bezprawną oraz stosowania hipnozy, środków chemicznych albo technicznych wpływających na procesy psychiczne lub kontrolujących nieświadome reakcje organizmu, § 7 takie wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. Dlatego taktyki typu „fałszywa identyfikacja” są nielegalne.

    Sprawca w procesie

    • Motywy: zysk materialny, potrzeby emocjonalne, dominacja i kontrola, impulsywność, zaburzenia osobowości. Motyw bywa dla otoczenia absurdalny (zabójstwo nastolatki z frustracji po odmowie przyjęcia butelek).
    • Typy sprawców: emocjonalni (impulsywni), zorganizowani, z zaburzeniami psychicznymi (psychopaci i socjopaci). Seryjni mordercy: min. 3 ofiary, faza ochłonięcia, typologia motywacyjna (wizjonerzy, misjonarze, hedoniści, kontrolerzy).
    • Biegli: opinia o poczytalności sprawcy, wiarygodności świadka, stanie psychicznym ofiary (S9).
    • Świadek i ofiara: minimalizowanie wiktymizacji wtórnej, np. „niebieskie pokoje” (jedno nagrane przesłuchanie dziecka, art. 185a k.p.k.).

    Przykłady

    • Wykrywanie kłamstwa z mowy ciała: sprawy Susan Smith, Katarzyny Waśniewskiej i Chrisa Wattsa. Sprawca opowiada o „zaginięciu” dziecka bez adekwatnych emocji, z nieadekwatnym uśmiechem, przełyka ślinę, poci się, używa czasu przeszłego. Wniosek: niespójność, a nie pojedynczy gest.
    • Reid w praktyce (sprawa Lee Rodarte): podejrzany sadzany w rogu, detektyw przy drzwiach, usprawiedliwienie („sprowokowała cię”), alternatywa („wypadek czy z zimną krwią”).
    • Poligraf: badanie po latach w sprawie napadu na butik „U Timo” (B. Pasik) i badanie męża zaginionej B. Klimek (wg wykładu). Ekspert dobiera pytania o szczegóły znane tylko sprawcy.
    • Profil i ślady: opiekunka zabijająca starsze osoby dla majątku. Po latach DNA ze sznura trafiło do bazy po zatrzymaniu za kradzież sklepową. Pokazuje współpracę psychologii (motyw ekonomiczny, środowisko ofiar) z technicznymi śladami.

    Możliwe dopytania komisji

    Czym różni się psychologia kryminalistyczna od kryminologicznej?

    Kryminalistyczna wspiera wykrycie sprawcy i ocenę dowodów w konkretnej sprawie, kryminologiczna tłumaczy przyczyny przestępczości i prewencję (tabela wyżej).

    Czy poligraf wykrywa kłamstwo?

    Nie, rejestruje reakcje fizjologiczne, które mają wskazać ślad pamięciowy. W Polsce badanie może wykonać tylko biegły i za zgodą badanego, a wynik to dowód pomocniczy, nie dowód winy ani niewinności (SN, I KZP 25/14).

    Czy profil sprawcy jest dowodem?

    Nie, to materiał pomocniczy, zawęża krąg podejrzanych.

    Czym różni się Reid od PEACE i który jest lepszy?

    Reid dąży do przyznania się, PEACE do informacji. Reid niesie ryzyko fałszywych przyznań, więc w literaturze preferuje się modele informacyjne.

    Co to jest ślad behawioralny?

    Utrwalony w zdarzeniu sposób działania sprawcy (np. zjedzenie posiłku, „podpis”), z którego profiler wnioskuje o jego cechach.

    Co oznacza „niespójność niewerbalna”?

    Rozbieżność słów i mimowolnych reakcji ciała, np. opis tragedii z uśmiechem.

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    Powiązane teczki

    S15 · Psychologia kryminologiczna (psychokryminologia)S4 · Pamięć rekonstrukcyjna i jak wpływa na zeznaniaS9 · Rola biegłych psychiatrów i psychologów w postępowaniu karnymO7 · Profilowanie kryminalne
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.